Analiza transakcyjna w zarządzaniu

Koncepcja Analizy Transakcyjnej łączy w sobie możliwości jednoczesnego analizowania tego, co dzieje się pomiędzy jednostką, grupą a wielkim systemem, jakim jest przedsiębiorstwo. Pozwala spostrzec, jak nasze cechy indywidualne: wzorce komunikowania się, postawy czy sposoby motywowania splatają się z właściwościami grupy: jej dynamiką, rolami grupowymi, sposobami współpracy czy sposobami rozwiązywania konfliktów grupowych.

I co niezmiernie ważne: jak to, co zaobserwowaliśmy wiąże się z podstawowymi wymiarami funkcjonowania przedsiębiorstwa takimi jak styl zarządzania, styl wzmacniania i komunikowania się, role w przedsiębiorstwie oraz zakazy, nakazy i przyzwolenia obowiązujące w miejscu pracy.

Nasuwa się dość śmiała analogia pomiędzy użyciem Analizy Transakcyjnej do oglądu firmy a zastosowaniem aparatu rentgenowskiego dla diagnozy wnętrza ludzkiego organizmu. Podobnie jak zdjęcie rentgenowskie ujawnia to, czego medyk nie może spostrzec gołym okiem, tak Analiza Transakcyjna pozwala na dostrzeżenie tego, co w firmie niejawne, ukryte czy podskórne, niedostępne innym metodom diagnozy.

Nazwa koncepcji, Analiza Transakcyjna, w języku polskim może skłaniać do skojarzeń z jakimś skomplikowanym rachunkiem matematycznym czy ścieżką analiz ekonomicznych. Te skojarzenia jednakowo szybko znikają, gdy zagłębimy się w treści tej koncepcji; w rozumienie jednostkowych procesów psychicznych, w rozumienie relacji, sposobów komunikowania się, rozumienie różnego typu zachowań w ramach całego systemu.

Pierwotnie Analiza Transakcyjna traktowana była przede wszystkim jako system psychoterapeutyczny. Bardzo szybko odkryto jednak możliwości zastosowania jej do analizy procesów obecnych w organizacjach i planowaniu interwencji z niej wynikających.

W latach siedemdziesiątych Analiza Transakcyjna została wprowadzona do obszaru zarządzania a zainteresowanie jej praktycznymi zastosowaniami stale rośnie. Dotyczy to nie tyko firm zagranicznych ale i w coraz większym stopniu rodzimych.

Chcielibyśmy skoncentrować się na dwóch szczególnie wartościowych, ważnych i pasjonujących, obszarach funkcjonowania organizacji, jakimi są analiza: jej skryptu oraz świadomego i nieświadomego poziomu funkcjonowania firmy.

Analiza skryptu.
Podobnie, jak każde przedstawienie teatralne posiada swój zapis, scenariusz, skrypt, tak każdy system posiada taki plan, czy program nieświadomy, który powoduje, że rzeczy dzieją się tak, jak się dzieją. W skrypcie organizacji jest zawarty program bądź na wygraną, bądź na przegraną organizacji albo też na trwanie na pograniczu tych obu. W takim skrypcie zawarte są instytucyjne zakazy i przyzwolenia związane z istniejącymi na każdym poziomie zatrudnienia oczekiwaniami. W skrypcie organizacji ujawnia się jej stosunek do pracowników, do klientów, do kobiet, do mężczyzn, do regulaminu. Ujawniają się także wzorce stosowania wzmocnień pozytywnych i negatywnych, wzorce relacji między pracownikami oraz między pracownikami a przełożonymi. Są to więc wzorce, których istnienie nadaje organizacji jej własną tożsamość, ale jednocześnie wyznacza jej przeznaczenie.

Konsultanci zajmujący się Analizą Transakcyjną w organizacjach twierdzą, że skrypt organizacji ma olbrzymi, ale ukryty, wpływ na to, co dzieje się w organizacji. Identyfikacja jego zawartości może w znaczący sposób przyczynić się do sukcesu wprowadzanych zmian.

Świadome i nieświadome obszary funkcjonowania organizacji.
Jednym z podstawowych założeń Analizy Transakcyjnej jest to, że każda organizacja posiada dwa poziomy funkcjonowania: jawny - świadomy oraz ukryty - nieświadomy. Współistnienie tych obu poziomów jest immanentną cechą każdej organizacji.

Obok jawnej misji, celów i zadań każda organizacja posiada cele, przekonania, wartości, potrzeby czy wzorce zachowań, które nie są uświadamiane przez większość pracowników, a które istotnie wpływają na funkcjonowanie firmy.
Można tu wykorzystać porównanie o historycznym rodowodzie gdzie funkcjonowanie organizacji przyrównane jest do góry lodowej: niewielka ilość tego co jest na powierzchni, co jest widoczne, jest kontrolowana przez ukryte i niedostępne naszej świadomości procesy. Te procesy, które pozostają poza kontrolą, powodują niekiedy opóźnienia czy zakłócenia w naszych działaniach, paraliżując i sabotując możliwości, które potencjalnie posiadamy. Dotyczy to zarówno poszczególnych osób - pracowników, zespołów, działów ale także całej firmy.

W każdym momencie funkcjonowania organizacji jest ważne aby mieć jej całościowy ogląd. Nie dotyczy to tylko aspektów ekonomicznych czy rynkowych, odniesieniem jest tu obszar funkcjonowania firmy, który wielokrotnie określa się jako jej kulturę bądź jej specyficzną atmosferę, a co dotyczy powtarzających się wzorców i rytuałów zachowań czy procedur. Często utrwalone wzorce i nawyki stają się hamulcem we wprowadzaniu zmian czy w promowaniu określonej polityki firmy.
Analiza Transakcyjna dostarcza wielu narządzi do diagnozy i wprowadzania zmiany.

Za jej pomocą można:

* Dokonać całościowej analizy przedsiębiorstwa (jaka jest jego struktura, na jakich jawnych i ukrytych założeniach funkcjonuje, jakie istnieją archetypy systemowe tworzące swoistą kulturę i wizję firmy).

* Prześledzić i zmodyfikować przepływ informacji w przedsiębiorstwie oraz między nim a partnerami ekonomicznymi i klientami.

* Przeanalizować dynamikę interakcji między osobami, ze szczególnym uwzględnieniem procesów komunikowania się na poziomie jawnym i ukrytym.

* Wyjaśnić funkcjonowanie osób w analizie indywidualnej.